کتابداران کارشناسی ارشد همدان

یکی از کاربردهای فناوری اطلاعات و ارتباطات که می تواند نقش مهمی در زمینه گسترش ارائه و اشتراک منابع و اطلاعات داشته باشد، کتابخانه الکترونیکی می باشد. در این نوع کتابخانه محدودیت های کتابخانه های سنتی تا حد بسیار زیادی از بین رفته بطوریکه مشکلاتی از قبیل محدودیت استفاده همزمان از یک منبع، فضای فیزیکی مورد نیاز ، استهلاک کتابها و ... تقریبا از بین رفته اند.

نسل بندی کتابخانه ها

به طور کلی کتابخانه ها از لحاظ ساختاری به پنج دسته اصلی و در واقع به پنج نسل طبقه بندی می شوند:

نسل اول : کتابخانه های سنتی Traditional libraries

در این کتابخانه ها ، همه متون و مواد آموزشی و تحقیقی به صورت نسخه های چاپی و یا خطی در قرون گذشته بوده و انواع خدمات کتابداری چه خدمات داخلی مثل فهرست نویسی ، رده بندی و جز آن و چه خدمات خارجی مثل ارتباط و ارایه خدمات به کاربران یا مبادله با دیگر کتابخانه ها به صورت دستی و توسط کتابدار انجام می شد.

نسل دوم : کتابخانه های ماشینی Automated libraries

در این کتابخانه ها ، از نظر نوع و ساختار کتاب ها و مواد آموزشی تفاوت چندانی با نسل اول وجود ندارد.به بیان دیگر ، در این نسل نیز کتاب ها و دیگر مواد به صورت نسخه های چاپی نگهداری می شود.هر چند ممکن است منابعی نیز به صورت نوار کاست ، فیلم ، ویدئو ، میکروفیلم و از این قبیل وجود داشته باشد.اما خدمات کتابداری از قبیل فهرست نویسی و امانت بین کتابخانه ای از طریق ماشین انجام می شود.

نسل سوم : کتابخانه های الکترونیکی Electronic libraries

در این کتابخانه ها ، مواد آموزشی عمدتا به صورت الکترونیکی وجود دارند.البته منابع چاپی نیز در کنار منابع الکترونیکی وجود دارد اما خدمات کتابخانه ای بیشتر به صورت الکترونیکی انجام می شود.

نسل چهارم : کتابخانه های دیجیتال Digital libraries

این کتابخانه ها ، موسسات یا سازمان هایی هستند که منابع مختلف شامل منابع انسانی و تجهیزات مورد نیاز برای ارایه ی خدمات کتابخانه ای مثل فهرست نویسی ، رده بندی ، اطلاع رسانی ، روابط بین کتابخانه ای ، مواد آموزشی ، منابع کتابخانه ای و دیگر خدمات را با استفاده از شبکه های پرسرعت مهیا می سازد.بدین وسیله منابع آموزشی و خدمات ، آماده می شود و در اختیار گروه های ویژه ای از کاربران و یاخوانندگان و دانشجویان قرار می گیرد.

نسل پنجم : کتابخانه های مجازی Virtual libraries

کتابخانه های مجازی کتابخانه های بدون دیوار هستند.بدین معنی که منابع آن ها ، تنها بر روی وب موجود است و همه ی خدمات کتابخانه ای نیز در آن ها فقط و فقط از طریق وب انجام می پذیرد.بنابراین می توان نتیجه گرفت منابع این نوع کتابخانه ها ، از نوع کتاب های الکترونیکی بر روی شبکه است.محیط کاری نیز ، محیط شبکه های رایانه ای بسیار سریع از نوع شبکه های ماهواره ای یا فیبر نوری است.

 معرفی کتابخانه الکترونیکی

 کتابخانه الکترونیکی کتابخانه ای است که شامل مواد و خدمات الکترونیکی است.

عبارت کتابخانه الکترونیکی بطور ضمنی بدان مفهوم است که فرآیندهای اصلی کتابخانه، بطور اساسی باید دارای ماهیت الکترونیکی شوند. بدیهی است مهمترین شیوه تحقق این امر، استفاده گسترده از رایانه برای دسترس پذیر کردن خدماتی چون نمایه درون خطی، امکانات کاوش و بازیابی متن کامل، بایگانی خودکار سوابق و تصمیم گیری مبتنی بر رایانه است.

استفاده شبکه ای از پایگاههای لوح فشرده از ویژگیهای اصلی کتابخانه الکترونیکی است.

تحول بسوی کتابخانه الکترونیکی نیاز به توسعه ویژگی ها و تغییراتی دارد که عبارتند از:

استاندارد کردن داده ها، دسترسی به فایلها از راه دور، ایجاد ارتباط و ترکیب فایلها، دسترسی به فایلهای مختلف و متعدد از یک پایانه، استفاده تعاونی روزافزون از فایلهای مشترک، عدم تداوم فایلهای کم و بیش تکراری محلی و متعدد و ....

جهت گسترش کتابخانه ای با اسناد الکترونیکی نیاز به اصولی در کتابداری که با اصول موجود متفاوت باشد نیست، بلکه مانند کاغذ و میکروفرمها پیروی از استانداردها برای پیشرفت مهم است. اسناد الکترونیکی باید به شکل استاندارد باشند و برای فهرستنویسی آنها نیز استانداردهایی نیز مورد نیاز است و برای انتقال اسناد الکترونیکی به قالبهای ارتباطی نیاز داریم.

بنابراین مفهوم یک کتابخانه الکترونیکی به زیرساختی پرهزینه و اساسی از ظرفیت محاسباتی، ذخیره سازی داده ها و ارتباطات از راه دور نیازمند است که به نوبه خود استفاده موفقیت آمیز آن به تخصص و خبرگی احتیاج دارد.

نکته دیگر در زمینه کتابخانه های الکترونیکی، بحث حقوق پدید آورندگان یا به عبارت دیگر قانون “کپی رایت”  است. با توجه به اینکه در این نرم افزار، اعضای کتابخانه الکترونیکی دقیقا همان اعضای کتابخانه سنتی بوده و بحث ارائه این سیستم به عموم مردم مد نظر نیست، بنابراین مغایرتی با این قانون نیز وجود نخواهد داشت.

  كتاب الكترونیكی E-Book  چیست ؟

 كتاب الكترونیكی را به طور ساده می‌توان این گونه تعریف كرد: " دخیره اطلاعات یك كتاب در قالب دیجیتال به صورتی كه بتوان آن را بر روی صفحه كامپیوتر مشاهده كرد." كتابهای الكترونیكی را می‌توان روی محملهای دیجیتالی نظیر: دیسك فشرده، دیسك فشرده دیجیتالی،  شبكه جهانی وب و جز آن منتشر كرد.

برای مثال، بسیاری از منابع مرجع نظیر دایرة‌المعارف بریتانیكا، دایرة‌المعارف آمریكانا، فرهنگ وبستر، فرهنگ آكسفور و از این قبیل، علاوه بر قالب چاپی، بر روی دیسك فشرده و نیز شبكه جهانی وب قابل دستیابی هستند در سالهای اخیر، ناشران منابع مرجع سعی كرده‌اند تا علاوه بر لوح فشرده، انتشارات خود را از طریق شبكه جهانی وب در محیطی فراگیرتر، ارزان‌تر، و با قابلیتهای چند رسانه‌ای و فرامتنی در دسترس طیف وسیعی از خوانندگان قرار دهند.

  قسم های مختلف و قالبهای كتاب الكترونیكی E-Book

كتابهای الكترونیكی را می‌توان به دو صورت در محیط وب شناسایی كرد. برخی كتابهای الكترونیكی، شكل چاپی ندارند و فقط در قالب دیجیتالی منتشر می‌شوند. همه فرآیند نشر كتاب از زمان تألیف تا قرار گرفتن در محیط وب، به صورت الكترونیكی انجام می‌شود. بنابراین چنین كتابهایی را نمی‌توان در جهان چاپی و كتابخانه‌های سنتی یافت و از این لحاظ اثری منحصر به فرد به شمار می‌آیند.

این بخش از عرصه نشر كتابهای الكترونیكی هنوز با مشكلات حقوقی، معنوی و اقتصادی روبه‌رو است. در واقع، ناشران به این نكته مهم پی‌برده‌اند كه چه از نظر رقابت با دیگران و چه از لحاظ پاسخگویی به نیازهای جامعه جدیدی از مخاطبان یعنی "خوانندگان اینترنتی"، چاره‌ای جز توجه به امكانات و قابلیتهای نشر اینترنتی ندارند و ناچار به نقش‌آفرینی در این محیط هستند.

بخش دوم از كتابهای الكترونیكی در محیط وب، در واقع شكل الكترونیكی نسخه‌های چاپی منتشر شده به شمار می‌آیند كه ناشران آنها را از طریق وب نیز دسترس‌پذیر كرده‌اند. این گروه كتابهای الكترونیكی به سرعت در حال توسعه و گسترش هستند.

انواع كتابهای الكترونیكی E-Book

1- كتابهای الكترونیكی فقط متن: در این دسته، كتابهای الكترونیكی فقط شامل اطلاعات متنی هستند و هیچ‌گونه تصویر، نمودار و جز آن را شامل نمی‌شوند.

2- كتابهای الكترونیكی دارای تصاویر اسكن شده: در كنار اطلاعات متنی، تعدادی تصویر اسكن شده نیز وجود دارد.

3- كتابهای الكترونیكی با تصاویر متحرك: در كنار اطلاعات متنی، تعدادی تصویر انیمیشن و یا قطعاتی از فیلم نیز وجود دارد.

4- كتابهای الكترونیكی سخنگو: این دسته كتابهای الكترونیكی با استفاده از امكانات صوتی و الكترونیكی تا حدی با كاربر رابطه برقرار می‌كنند.

5- كتابهای الكترونیكی چند رسانه‌ای: ‌در این دسته از كتابهای الكترونیكی یك رابطه چند رسانه‌ای و دو سویه میان كتاب و خواننده برقرار می‌شود. این دسته كاملاً با كتابهای سنتی و چاپی متفاوت‌اند و امكانات كمكی برای جستجو و تحقیق در آنها در نظر گرفته شده است.

 ارزشهای افزوده نشر كتاب در محیط وب

الف. دسترسی همزمان به نسخه‌ای واحد ازكتاب الكترونیكی

ب. افزودن اطلاعات چند رسانه‌ای.

پ. امكانات جستجوی اطلاعات

ت. انعطاف‌پذیری بیشتر برای اصلاح و یا انتشار ویرایش جدید

مهم‌ترین مزایای نشر كتاب در محیط وب از نظر ناشران

 1.كاهش هزینه‌های تولید و چاپ كتاب

2 .عدم نیاز به فضای فیزیكی برای انبار‌كردن كتاب

3 .عدم نیاز به توزیع و ارسال كتاب به نقاط دیگر

4 .عدم‌برگشت كتاب از سوی كتاب‌فروشان به دلایل مختلف

 5.سرعت بخشیدن به چرخه نشر كتاب

6 .خرید پیوسته كتاب

7 .جلوگیری از تمام‌شدن نسخه‌های چاپ

8 .فرصت بیشتر برای انتشار عناوین بیشتر و آثار الكترونیكی

و در پایان:

پیش بینی مرگ و از بین رفتن کتابهای چاپی از لحاظ زمانی امکان پذیر نیست. اما می توان پیش بینی کرد که ظهور و پیدایش موفقیت آمیز کتاب الکترونیکی و پذیرش آن از طرف مردم، بر ادامه وجود کتابهای چاپی خاتمه خواهد داد.

ما نمی توانیم رویدادهایی را که منتهی به تغییر کتابهای طومار پاپیروس به کدکس شد، دنبال کنیم، اما می دانیم که اولی به مدت چهار قرن بعد از ظهور کتاب نوع دوم به حیات خود ادامه داد.

شاید کمتر از چهار دهه برای کتابهای الکترونیکی وقت لازم باشد که به اندازه کتابهای متداول چاپی شهرت و عمومیت پیدا کنند.

 منابع و مآخذ:

-       باکلند، مایکل. کتابخانه های آینده . ترجمه بابک پرتو.  تهران: نشر کتابدار، 1379

-       نعیمی، شیلا. کتابخانه الکترونیکی، دیجیتالی و مجازی: تفاوت ها و شباهتها. دسترس پذیر در سایت www.aftab.ir 

-        غفاری، سعید؛ علی پور، امید. "کتابخانه های دیجیتالی". شیرازه: ش 3. دسترس پذیر در سایت www.nlai.ir

-        www.wikipedia.org

-        www.ivitn.com